පොළොන්නරුව රාජධානිය යනු ක්‍රිස්තු වර්ෂ 8 වන ශතවර්ෂයේ සිට ක්‍රි.ව. 1310 දක්වා කාලය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ රාජාවරු විසින් දිවයින පාලනය කළ රාජධානියයි. පොළොන්නරුව රාජරට රාජධානියේ පස්වන පාලන මධ්‍යස්ථානය ලෙස සැලකේ. මෙම නගරය පිහිටා ඇත්තේ මහවැලි ගගේ වම් තීරයේය. පුරාවිද්‍යා සත්‍ය හා ඓතිහාසික ග්‍රන්ථවල විස්තර අනුව, පොළොන්නරුව නගරය අනුරාධපුරයෙත් සමකාලීනව පැවති නගරයක් බව සනාථ වේ. ක්‍රි.පූ. 400 පමණ කාලයේ විජිත විසින් පිහිටුවූ “විජිතාගම” නම් ජනාවාසයද මේ නගරය ආසන්නව තිබූ බව සිතිය හැක.

“පොළොන්නරුව” යන නාමය පිළිබඳව විවිධ අදහස් පවතී. නගරයේ ආරක්ෂක මුණිවරයා වූ “පූලස්ති”ගෙන් “පූලස්තිපුර” යන නම උත්පන්න වූ බවත්, එය පසුව “පොළොන්නරුව” ලෙස වෙනස් වූ බවත් කියවෙයි. අනෙක් මතයක් අනුව, “පොළොන්නරුව” යන වචනය සිංහල “පුළුන්” (කාපස්) සහ “මාරුව” (විනිමය) යන වචන දෙක එකට බැඳීමෙන් (පුළුන් + මාරුව = පොළොන්නරුව) උත්පන්න වූ බව පෙන්වයි.

අනුරාධපුර රාජධානියෙන් වසර 1,200කට අධික කාලයක් පාලනය කළ ශ්‍රී ලංකාව ක්‍රි.ව. 1017 දී ද්‍රාවිඩ චෝළයන් විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී. චෝළ රජු රජරාජන් I අනුරාධපුර අල්ලාගෙන රජු මහාින්ද V ඉන්දියාවට අරගෙන ගිය අතර, මහාින්ද V ක්‍රි.ව. 1029 දී ඉන්දියාවේදී මියගියాడు. චෝළයන් පසුව පාලන මධ්‍යස්ථානය පොළොන්නරුවට මාරු කර වසර 52ක් පාලනය කළහ. ඔවුන් පොළොන්නරුවට “ජනනාථමංගලම්” යන නම ලබාදුන්හ. පසුව විජයබාහු මහා රජු චෝළයන් පරාජය කර සිංහල රාජපාලනය නැවත පිහිටුවිය.

පොළොන්නරුව යනු ඉන්පූර්වයෙන්ම ඉතා වැදගත් ජනාවාසයක් වූ අතර, එය අනුරාධපුරය වෙත යාමට මහවැලි ගග පාර මත තිබූ නිසාยุගයක ප්‍රමුඛතාවක් ලබාගත් නගරයක් විය.

පොළොන්නරුවේ ප්‍රසිද්ධ රජවරුන් අතර විජයබාහු I සහ පරාක්‍රමබාහු මහා රජු ප්‍රධානයි. පරාක්‍රමබාහු රජුගේ රාජ්‍යාරෝහණයට පෙර සිදුවූ අභ්‍යන්තර යුද්ධවලින් නගරය විනාශවූ නිසා, අදත් පවතින පොළොන්නරුවේ බොහෝ නිර්මාණ 12 වන ශතවර්ෂය අවසානයෙන් පසුකාලීනව පනස්වී ඇත. පණ්ඩ්‍ය රාජ්‍යයේ පරාක්‍රම පණ්ඩ්‍ය II රජු 13 වන ශතවර්ෂයේදී (ක්‍රි.ව. 1212–1215) පොළොන්නරුව අල්ලාගෙන පාලනය කළ අතර, ඔහුට පසුකාලීනව ජාෆ්න රාජධානිය පිහිටුවූ කාලිංග මඝ රාජු පාලනය කළාය. කාලිංග මඝ වසර 21ක් පාලනය කළ අතර, ඔහු 1236 දී පොළොන්නරුවෙන් පනස්විය.

14 වන ශතවර්ෂයේදී පොළොන්නරුව රාජධානිය අත්හැර දමා, සිංහල රාජාවරුන්ගේ පාලන මධ්‍යස්ථානය යාපහුවට මාරු කළහ. මෙයට හේතු බොහෝ වූ අතර, ප්‍රධාන හේතුව වූයේ දකුණු ඉන්දීය ආක්‍රමණවලට පහසුකම් සපයන ස්ථානයක් වීමයි.

පොළොන්නරුවේ රජවරු විදේශ වෙළෙඳාමටද ලක්වූහ. පරාක්‍රමබාහු මහා රජුගේ යුගයේදී ශ්‍රී ලංකාව ධාන්‍යය පිළිබඳව ස්වයංපෝෂිත රටක් වූ අතර, එමඟින් ඉන්දියාවට හා දකුණු නැගෙනහිර ආසියානු රටවලට අධික පරිමාවක වියපත් කළහ. පොළොන්නරුවේ ජනතාවට අවශ්‍ය සියලුම දේ රට තුළින්ම ලබාගත හැකි වූ අතර, ලුණු පමණක් වෙරළබඩ ප්‍රදේශවලින් ගෙන යාමට සිදු විය.